Lokalni fondovi za zaštitu životne sredine nisu dovoljni

Šta je lokalni budžetski fond za životnu sredinu?

Sredstva iz ovog fonda su ustupljena lokalnim samoupravama na osnovu Zakona o zaštiti životne sredine. U osnovne odredbe dokumenta opštine i gradovi su obično stavili sledeće formulaciju: Odlukom o osnivanju budžetskog fonda za zaštitu životne sredine osnovan je budžetskih fond na neodređeno vreme kao i evidencioni račun u okviru glavne knjige trezora. Svrha budžetskog fonda je ostvarivanje ciljeva i načela zaštite životne sredine, obezbeđivanje uslova za održivo korišćenje, zaštitu i unapređenje životne sredine. U skladu sa Odlukom se pristupa izradi programa korišćenja sredstava budžetskog fonda kojim se utvrđuju prihodi i rashodi za aktivnosti koje se planiraju za u oblasti unapređenja životne sredine.

Kod opštine Ada, primera radi, navodi se da se Sredstvima budžetskog fonda za zaštitu životne sredine finansiraju se programi i praćenje stanja životne sredine, kao i aktivnosti na unapređenju organizacije upravljanja otpada na Zakona o upravljanju otpadom (Sl. glasnik RS , br. 36/09, 88/10, 14/2016 i 95/2018 – dr. zakon), aktivnosti na izradi projekata kao i izgradnji odnosno rekonstrukciji sekundarne mreže javne kanalizacije za odvođenje otpadnih voda na osnovu Zakona o vodama („Sl. glasnik LS“, br. 30/10, 93/12, 10/2016, 95/2018 i 95/2018-dr. zakon) i Odluke o odvođenju i prečišćavanju otpadnih i atmosferskih voda na teritoriji opštine Ada („Sl. list Opštine Ada“, broj: 30/2012, 16/2013, 32/3013 i 14/2014), a sve u cilju zaštite i unapređenja životne sredine.

Nije retkost da se opštinski programi svedu na samo jednu aktivnost – tretman komaraca, što, jasno, nije dovoljno ili nije uopšte pitanje zaštite životne sredine. Lokalne samouprave mahom sredstva po programu prosleđuju javnim preduzećima i ustanovama, najčešće za održavanje javnih zelenih površina, što je pre komunalna delatnost, a ne direktna zaštita životne sredine.

Većina opština i gradova godinama prenosi značajnu količinu novca, odnosno, ne ostvaruje aktivnosti iz programa, negde na način da konkretna aktivnost uopšte nije realizovana, a negde u određenom obimu. Dešava se i da se sredstva preneta iz jedne godinu u drugu dopliraju kao kod opštine Senta, gde je u 2019. preneto oko 6.000.0000 dinara, a u 2020. više od 11 miliona. Treba istaći da je primećeno da se upravo „komunalne stavke” redovno finansiraju – košenje trave, uređenje zelenila, ali da, sa druge strane, trpe zaštićena prirodna dobra, monitoring kvaliteta vazduha, edukacija i drugo.

Opština Senta

Opština Senta ima lokalni ekološki akcioni plan 2015-2025. U vezi sa ovom opštinom analizirali smo Izveštaj o korišćenju sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine u 2019. godini.

Program korišćenja sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine opštine Sentaza 2019. godinu je prihvaćen Ministarstva životne sredine 18. februara 2019. godine, kao i od Skupštine opštine Senta 22. maja. Na osnovu Programa o korišćenju sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine opštine Senta za 2019. godinu planiran je priliv sredstava na ime naknade za zaštitu životne sredine i na ime naknade za zagađivanje životne sredine u visini od 19.886.802dinara. Od planiranih sredstava ostvaren je prihod od 12.665.299 dinara, a preneta sredstva iz prethodne godine iznose 6.886.802,03 dinara. Dakle, što se tiče prihoda, od naknade za zaštitu životne sredine na osnovu člana 87. Zakona o zaštiti životne sredine i naknada za zagađivanje životne sredine na osnovu člana 85.Zakona o zaštiti životne sredine tokom 2019. godine od planiranih 13.000.000 dinara u budžet se slilo 12.665.299,95 dinara.

Od raspoloživih prihoda 19.552.101 dinara, u skladu sa Programom korišćenja sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine za 2019. godinu potrošeno je 8.268.390,60 dinara.

Deo grupe programske aktivnosti Podsticajni, preventivni i sanacioni programi i projekti je ostvaren sa 40,37 odsto, odnosno od planiranih 13.455.112,03 dinare, utrošeno je 5.431.916,60 dinara. S tim u vezi realizovane su sledeće aktivnosti sa planiranim i utrošenim sredstvima:

Tekuća subvencija za Regionalnu deponiju, od planiranih 3.791.210 dinara, potrošeno je 3.401.210, što je procentualno 89,71 odsto. Za postavljanje zelenih ostrva nije utrošen novac od planiranih 1.350.000 dinara. Na sanaciju divljih deponija putem kontejnera je od predviđenih  1.513.902,03 dinara uloženo 584.101, odnosno projekat je realizovan sa 38,58 odsto.

Upravljanje otpadom na gradskom području opštine Senta – Nabavka kontejnera za odlaganje otpada i ostataka za potrebe domaćinstva od 5 m3, od planiranih 1.000.000 dinara nije finansirana, ni Nabavka kontejnera za odlaganje otpada i ostataka za potrebe domaćinstva od 1,1 m 3  sa predviđenih 800.000 dinara, kao ni Nabavka kanti za smeće i postavljanje istih na javnim površinama od predviđenih 1.000.000 dinara.

Nabavka sadnica za javne zelene površine od planiranih 2.000.000 dinara finansirana je sa 941.600, odnosno realizovano je 47,08 odsto.

Osnivanje i održavanje zelenih površina u cilju poboljšanja kvaliteta činilaca životne sredine (zaštite od buke, praškaste materije i hortikulturalno uređenje) od planiranih 2.000.000 finansirana je u obimu od 25,25 odsto, odnosno sa 505.005,60 dinara. Kod Programi i projekti praćenja stanja životne sredine za Monitoring komunalne buke planirano je 952.000 dinara, ali je utrošeno 543.880, odnosno 57,13 odsto. S ovim u vezi u tu grupu aktivnosti spada i Monitoring kvaliteta vazduha sa predviđenih 2.864.000 dinara, odnosno sa ostvarenih 1.782.970 dinara. Takođe, tu je su i preuzete obaveze iz 2018. godine za monitoring kvaliteta vazduha, što je ostvareno u punom iznosu od 165.690 dinara. Na monitoring buke u gradu nisu utrošena sredstva, odnosno nije urađen, a predviđeni iznos je bio 300.000 dinara.

Što se tiče obrazovnih aktivnosti i jačanja svesti o potrebi zaštite životne sredine realizovano je sledeće;

 Akcija za „Čistiju Sentu“ od planiranih 300.000 dinara finansirana je sa 223.337 dinara, odnosno sa 74,45 odsto od planiranog.

Nabavka kesa od prirodnog materijala (ekotorbe) koštala je skoro pun iznos od 300.000 dinara koji je planiran (299.874 dinara, odnosno 99,96 odsto).

Na nabavka kanti za smeće nije utrošen ni dinar od planiranih 1.000.000 milion, dok je na izradu i postavljanje edukacionih table od 200.000 dinara koliko je planirano potrošeno 22.320 dinara, odnosno 11,16 odsto.

Tokom 2019. godine nije potrošen novac planiran za Programe i projekte iz oblasti zaštite životne sredine namenjeni školskim i predškolskim ustanovama, iako je planirano 300.000 dinara. Na informisanje i objavljivanje podataka o stanju i kvalitetu životne sredine i objavljivanje podataka u vezi sa zaštitom životne sredine ( plakati, flajeri i oglasi) planirano je 50.000 dinara, ali novac nije usmeren na to. Dakle, iako je početni saldo u 2019. godini bio 6.886.802,03 dinara zbog prethodno prenetih sredstava, a prihodi u 2019. godini je ostvaren u iznosu od 12.665.299,95 dinara, dok su rashodi bili 8.469.987,60 dinara nema objašnjenja zašto neki od projekata i aktivnosti nisu ostvareni, pa se samim tim u narednu godinu prenosi ukupno 11.082.114,38 dinara.

Opština Čoka

U odgovoru opštine Čoka na naš zahtev za pristup informacijama od javnog značaja navedeno je da postoji Program zaštite životne sredine opštine Čoka za period 2018-2023 i objavljen je na zvaničnoj stranici opštine.

-Program zaštite životne sredine za 2019. godinu je objavljen sajtu opštine Čoka u službenom listu, a Program korišćenja budžetskog fonda za zaštitu životne sredine za 2020. godinu nije sačinjen (odgovor iz januara 2021.). Sa druge, uskraćeni smo za odgovor da li postoje akcioni planovi u vezi sa Programom zaštite životne sredine.

Idemo redom.

Opštinsko veće opštine Čoka je donelo Program korišćenja sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine za 2019. godinu uz saglasnost Ministarstva zaštite životne sredine od dana 13.12.2018. godine. U izveštaju o korišćenju sredstava tog programa, koji je upućen resornom ministarstvu navodi se sledeće:

Prikaz ostvarenih prihoda i rashodnih sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine opštine Čoka za 2019. godinu je sledeći:

Preneta sredstva iz 2018. godine su 222.769 dinara, prihodi u 2019. su 19.400 dinara, rashod po programu za 2020. godinu je nula, preneta sredstva za 2020. su 242.169,48 dinara.

Na osnovu donetog Programa korišćenja sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine za 2019. godinu opština Čoka nije finansirala aktivnosti u oblasti zaštite životne sredine, sredstva u iznosu od 242.169,48 dinara su preneta za 2020. godinu.

Inače, ovo su planirane aktivnosti iz programa u 2019. godini:

Programom korišćenja sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine opštine Čoka, planiraju se prihodna i rashodna sredstva za izradu i realizaciju planova, programa i drugih aktivnosti u cilju zaštite i unapređenja životne sredine u opštini Čoka za 2019. godinu.

Za realizaciju Programa planira se prihod sredstava u iznosu od 385.730,27 dinara i to po sledećim osnovama: – posebna naknada za zaštitu životne sredine 164.052 dinara i preneta sredstva iz budžeta opštine Čoka 221.678,27 dinara.

Pomenuta sredstva iz ovog programa koristiće se za finansiranje obaveza lokalne samouprave utvrđenih zakonom iz oblasti zaštite životne sredine, i to: 1) Edukativni programi, promotivni aktivnosti – uvođenje primarne selekcije otpada u domaćinstvu u iznosu od 80.000 dinara.

 U cilju podizanja nivoa obrazovanja, jačanje svesti i popularizacije zaštite životne sredine, upravljanje otpadom Opštinska uprava opštine Čoka, nadležno Odeljenje za oblast zaštite životne sredine će u saradnji sa drugim subjektima organizovati predavanja, tribine, manifestacije iz oblasti zaštite i unapređenja životne sredine, s obzirom na to da se očekuje početak probnog rada regionalnog centra za upravljanje otpadom.

 2) Podsticajne, preventivne i sanacione programe i projekte: 305.730,27 dinara

Iz ove stavke planira se realizacija projekata i programa koji se odnose na: uređenje – čišćenje divljih i starih (neuređenih) deponija po naseljenim mestima. Sredstva navedena u ovom stavu raspoređivaće se na osnovu pojedinačnog akta Predsednika opštine.

Finansiranje ili sufinansiranje aktivnosti iz ovog Programa vršiće se u zavisnosti od raspoloživih sredstava prikupljenih u skladu sa Zakonom o zaštiti životne sredine.

 Izveštaj o realizaciji Programa sačinjava Odeljenje za privredu, poljoprivredu, razvoj, urbanizam, za građevinske poslove za sprovođenje objedinjene procedure i stambeno komunalne delatnosti i dostavlja ga Opštinskom veću opštine Čoka na razmatranje najmanje jednom godišnje.

Budžetski fond dostavlja Ministarstvu izveštaj o korišćenju sredstava ostvarenih po osnovu Zakona o zaštiti životne sredine, najkasnije do 31. marta tekuće godine za prethodnu godinu, odnosno na zahtev Ministarstva, navodi se u dokumentu.

Na osnovu Programa korišćenja sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine opštine Ada za 2019. godinu od 25.6.2019. godine, Opštinsko veće opštine Ada je na sednici održanoj dana 11.2.2020. godine, sačinilo Izveštaj  o realizaciji programa korišćenja sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine za 2019. godinu.

U delu 1 Programa korišćenja sredstava budžetskog fonda predstavljeni su očekivani iznosi prihoda namenjenih utrošku za ovaj program iz dva izvora: posebna naknada za zaštitu i unapređivanje životne sredine u iznosu od 10.100.000 dinara. U vezi sa ovim iznosom, u programu je naznačeno da se planira taj prihod u ukupnom iznosu od 10.100.000 dinara, od čega je čak 7.500.000 dinara dug po rešenjima iz prethodnih godina.

Pregled utroška sredstava prema tačkama programa:

1. Programi i projekti praćenja stanja životne sredine (monitoring) – planirano 240.000 dinara, realizovano je 231.020 dinara, a plaćeno je Zavodu za javno zdravlje Kikinda (navedeno je u napomeni da će računi biti plaćeni u 2020. godini). Merenje buke u životnoj sredini i merenje kvaliteta ambijentalnog vazduha (ovaj iznos je veći u odnosu na drugi račun) i još jedan račun za merenje buke u životnoj sredine.
2. Unapređenje organizacije upravljanja otpadom – planirano je 3.000.000 dinara. Na ovoj poziciji se u izveštaju navodi 12 računa, odnosno održavanja deponija od novembra 2018. godine do septembra 2019. godine. Za svaki od poslova izdaje se račun nekoliko meseci kasnije, odnosno novembarsko uređenje u 2018. godini na naplatu je stiglo 7. februara 2019, a septembarsko u decembru. Na ovoj poziciji je utrošen skoro ceo iznos, odnosno 2.782.904 dinara.
3. Izgradnja odnosno rekonstrukcija sekundarne mreže javne kanalizacije za odvođenje otpadnih voda – 6.860.000 dinara. Ovde je navedeno da je preduzeću „Standard“ iz Ade plaćeno 314.087 dinara za izgradnju priključaka za javnu kanalizacionu mrežu (račun je od 30. decembra 2019. godine). U okviru ovog poglavlja se vode i sredstva preneta iz 2018. godine i utrošena u 2019. godini, pa su tako sredstva 2.560.215 dinara.

U rekapitulaciji ostvarenih i utrošenih sredstava – posebna naknada za zaštitu i unapređenje životne sredine navedeno je sledeće: iz 2018. godine je preneto 2.560.215 dinara, u 2019. godini je ostvareno 5.893.361, u 2019. godini je utrošeno 5.685.288 dinara, dok je prenos u 2020. godinu 2.687.287 dinara.

Dalje, uvidom u program za 2020. godinu, kao naplata duga po rešenjima iz prethodnih godina, po osnovu posebne naknade za zaštitu i unapređenje životne sredine, očekuje se 4.000.000 dinara, kao i preneta sredstva iz 2019. godine u iznosu od 2.768.000 dinara, te je program vredan 6.768.000 dinara. Izdvajamo planirano merenje kvaliteta ambijentalnog vazduha jednom u toku 2020. godine, na reprezentativnom mestu u Adi, u centru naselja, koje košta 100.000 dinara i to: analiza aerosedimenata sa teškim metalima (Cd, Hg, Pb), analiza osnovnih zagađujućih materija: čać, sumpor – dioksida, azot – dioksida i analiza ukupnih suspendovanih čestica – PSP. Jednom godišnje je planirano i merenje buke na tri lokacije u opštini Ada.

Što se ukupnog budžeta opštine Ada, raspoloživ je podatak da je su prihoda i primanja planirana u iznosu od 642.214.470 dinara.

Opština Bačka Topola

Vodeći se članom 15. Zakona o budžetskom sistemu, na pitanje o namenskim sredstvima u budžetu opštine Bačka Topola, u odgovoru opštinske uprave na naš zahtev citiraju propis, koji kaže da su namenski prihodi primanja javni prihodi, odnosno primanja čije je korišćenje i namena utvrđeno ugovorom o donaciji, kreditu, odnosno zajmu, kao i sredstva samodoprinosa čija je namena utvrđena odlukom jedinice lokalne samouprave. Prema tome, navodi se u odgovoru načelnika opštinske uprave, namenska sredstva predviđena u budžetu po godinama 2019, 2020. i 2021. su: samodoprinos sa iznosima od 147.757.000, 137.000.000 i 137.800.000 dinara, a donacije i transferi 260.019.005, 227.748.497 i 171.108.069 dinara.

U trenutku slanja odgovora po zahtevu za pristup informacijama od javnog značaja u januaru 2021. godine Program korišćenja sredstava budžetskog fonda za zaštitu životne sredine za ovu godinu nije donet. Dostavljena nam je i informacija da Bačka Topola nema lokalni program zaštite životne sredine, pa samim tim ni akcioni plan kojim se realizuju aktivnosti u skladu sa ciljevima programa.

Kao sastavni traženih podataka dobili smo kopije Programa korišćenja budžetskog fonda za 2019. i 2020, kao i izveštaj za 2019, dok za 2020. do trenutka slanja nije usvojen.

Bačku Topolu ubrajamo među one opštine u kojima je izveštaj o korišćenju sredstava budžetskog fonda pregledan, sa iskazanim prihodima i izvorom prihoda, a ne kao kod većine da je „ugrobo“ izdvojeno. Međutim, kod rashoda nema dovoljno podataka o strukturi troškova već je iskazano prema grupama aktivnosti, što nije dovoljno da bi se imao uvid u to kako su se zaista sredstva trošila.

Tako su prihodi programa u 2019. ostvareni u iznosu od 2.420.000 dinara, od planiranih 4.000.000. Od posebne naknade za zaštitu životne sredine i unapređenje od planiranih 10.000 dinara, ostvareno je 1.260 dinara, od naknade od emisije sumpor – dioksida, azot – dioksida, prakšastih materija i odloženog otpada, od planiranih 700.000 dinara samo 63.810 dinara. Od stavke „ostali prihodi iz budžeta“ od planiranih 2.958.635 dinara ostvareno je 2.023.565 dinara, dok su iz prethodne godine neutrošena sredstva 331.365 dinara.

Što se tiče rashoda oni izgledaju ovako: za Programe i projekte za praćenje životne sredine od planiranih 350.000 dinara nije utrošeno ništa. Za program zaštite i razvoj zaštićenih prirodnih dobara – Park prirode Bačkotopolska dolina od planiranih 2.750.000 dinara uloženo je 1.755.643. Planiranih 500.000 dinara potrošeno je za podsticajne, preventivne i sanacione programe, projekte i aktivnosti, a na obrazovne aktivnosti i za jačanje svesti o potrebi zaštite životne sredine, te i na informisanje i objavljivanje podataka o stanju i kvalitetu životne sredine od 400.000 dinara potrošeno je 161.504 dinara.

Inače, Program korišćenja sredstava budžetskog fonda za 2019. godinu u opštini Bačka Topola nakon izrade poslato je Ministarstvu životne sredine, da bi ga potom 5. aprila usvojilo Opštinskog veće, dok u drugim opštinama i gradovima ovaj dokument uglavnom usvaja lokalna skupština.

U programu je bilo navedeno da će za Programe i projekte praćenja stanja životne sredine (monitoring) biti namenjeno 350.000 dinara, kao i da se u 2019. godini planira kontinuirana kontrola i praćenje stanja životne sredine u skladu sa Zakonom o zaštiti životne sredine (čl. 69-73.) i posebnim zakonima i to: kvaliteta vazduha i aeroalergenog polena, kvaliteta površinskih voda i mulja akumulacionih jezera, nivoa komunalne buke, kvaliteta zemljišta. Za realizaciju navedenih kontrola i praćenja potpisaće se ugovori sa ovlašćenim, stručnim i naučnim organizacijama i ustanovama nakon sprovedenog odgovarajućeg postupka.

Za programe zaštite i razvoja zaštićenih prirodnih dobara na teritoriji opštine Bačka Topola bilo je planirano 2.750.000 dinara što su neutrošena sredstva iz prethodne godine. Navedeno je da će se sredstva koristiti za zaštitu, razvoj i unapređenje zaštićenih prirodnih dobara na teritoriji opštine Bačka Topola na način koji će omogućiti njihovo očuvanje i to: – sufinansiranje mera iz Programa upravljanja Parka prirode „Bačkotopolska dolina“, Panonija, Krivaja, Bačka Topola kao i sufinansiranje drugih aktivnosti na obuhvatu zaštićenog prirodnog dobra Parka prirode i – sufinansiranje zaštićenih retkosti.

Navedeno je i da se u 2019. godini planiraju mere u cilju zaštite prirodnih dobara koje će se finansirati u skladu sa finansijskim mogućnostima uz kontrolu i nadzor istih.

Za „Podsticajne, preventivne i sanacione programe, projekte i aktivnosti“ je bilo planirano 500.000 dinara. Planirana je finansijska i stručna pomoć u realizaciji projekata i programa koji se odnose na:  očuvanje i unapređenje zelenila u funkciji zaštite životne sredine na teritoriji Opštine Bačka Topola, sprečavanje širenja korovskih biljaka u urbanom delu opštine Bačka Topola (ambrozije), izradu katastra zagađivača na području opštine BačkaTopola, izrada katastra zelenih površina, programe i projekte iz oblasti životne sredine domaći i međunarodni konkursi, – aktivnosti na izradi plana o zaštiti od udesa, podsticanje korišćenja obnovljivih izvora energije i  druge podsticajne, preventivne i sanacione programe i projekte za čijom serealizacijom ukaže potreba.

Za realizaciju navedenih aktivnosti potpisaće se ugovori sa ovlašćenim, stručnim i naučnim organizacijama i ustanovama nakon sprovedenog odgovarajućeg postupka. Ovi programi i projekti biće realizovani i u skladu sa rešenjima i obavezama proisteklim prema nevladinim organizacijama, tako je navedeno, a prema troškovima u izveštaju tako je i realizovano.

 Za obrazovne aktivnosti i jačanje svesti o potrebi zaštite životne sredine, kao i informisanje i objavljivanje podataka o stanju i kvalitetu životne sredine planirano je 400.000 dinara. U cilju podizanja nivoa obrazovanja, jačanja svesti i popularizacije zaštite životne sredine, služba Opštinske uprave Bačka Topola nadležna za poslove zaštite životne sredine će samostalno ili u saradnji sa drugim subjektima, organizovati ili učestvovati na predavanjima, seminarima, tribinama, skupovima iz oblasti zaštite i unapređenja životne sredine i obeležavanju značajnih datuma i događaja kao što su:  Dan planete Zemlje, Svetski dan zaštite životne sredine, – sajmovi ekologije, – kao i drugi značajni datumi i događaji. Planira se sufinansiranje projekata – programa nevladinih organizacija. Iz ovih sredstava sufinansiraće se obrazovne i druge aktivnosti koje doprinose jačanju svesti o potrebi zaštite i unapređenju životne sredine kao i informisanje i objavljivanje podataka o stanju i kvalitetu životne sredine. U cilju redovnog, blagovremenog, potpunog i objektivnog obaveštavanja javnosti o stanju životne sredine, nastaviće se inoviranje Internet stranica Opštinske uprave. Istovremeno će se raditi na obaveštavanju javnosti o stanju životne sredine putem izrade publikacija i drugog štampanog materijala. Međutim, od planiranih aktivnosti ostvareno je manje od polovine, sudeći prema izveštaju, odnosno utrošenom novcu.